Spis treści
Zapalenie jamy ustnej nie jest jedną, ściśle określoną chorobą. To ogólna nazwa zmian zapalnych policzków, warg, języka, dziąseł, podniebienia lub dna jamy ustnej. Zapalenie jamy ustnej może mieć postać aft, zaczerwienienia, nalotu, pęcherzyków czy bolesnych owrzodzeń. Jego przyczynami bywają infekcje, urazy, alergia, choroby ogólne i działania niepożądane leczenia.
Czym jest zapalenie jamy ustnej?
Błona śluzowa tworzy warstwę ochronną wyściełającą usta. Ślina i równowaga obecnych tam drobnoustrojów chronią tkanki przed uszkodzeniem. Zapalenie jamy ustnej łatwiej rozwija się po naruszeniu tej bariery. Sprzyjają mu suchość w ustach, obniżona odporność, uraz i namnażanie chorobotwórczych drobnoustrojów. Stan zapalny jamy ustnej może być ostry, nawracający lub ma przewlekły przebieg.
Jakie są objawy zapalenia jamy ustnej?
Wszystko zależy od przyczyny. Najczęstsze objawy zapalenia jamy ustnej to:
- ból, pieczenie lub swędzenie śluzówki;
- zaczerwienienie i obrzęk;
- pojedyncze albo liczne afty, nadżerki i owrzodzenia;
- pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym;
- biały, kremowy lub żółtawy nalot;
- krwawienie z podrażnionych miejsc;
- zwiększona wrażliwość na gorące, kwaśne, słone i ostre potrawy;
- trudności podczas jedzenia, połykania lub mówienia;
- suchość ust, zaburzenia smaku i nieprzyjemny zapach z ust.
Objawy nie zawsze występują jednocześnie. Czerwone plamy i obrzęk błony śluzowej mogą wskazywać na rozlane podrażnienie, a pęcherzyki na wirusowe zapalenie jamy ustnej. Objawy kandydozy to między innymi nalot o konsystencji zsiadłego mleka i zaczerwienienie widoczne po jego starciu.
Objawy ogólne, takie jak gorączka, osłabienie i powiększenie węzłów chłonnych, mogą oznaczać ostre zapalenie jamy ustnej. U dziecka szczególnie dokuczliwe zmiany prowadzą czasem do odmowy picia.
Najczęstsze przyczyny zapalenia jamy ustnej
Zapalenie jamy ustnej może mieć wiele przyczyn. Wstępne rozpoznanie ułatwia wygląd zmian, ich rozmieszczenie, czas utrzymywania się oraz okoliczności, w których się pojawiły.
Aftowe zapalenie jamy ustnej
Afty są okrągłymi lub owalnymi, bolesnymi owrzodzeniami. Zwykle mają jasne dno i czerwoną obwódkę. Powstają najczęściej na wewnętrznej stronie warg i policzków, pod językiem albo na jego brzegach. Aftowe zapalenie jamy ustnej nie jest zakaźne i nie należy utożsamiać go z opryszczką.
Przyczyny nawracających aft nie zawsze udaje się ustalić. Ich pojawienie mogą poprzedzać urazy mechaniczne, stres, zmiany hormonalne lub niektóre pokarmy. Mogą także współwystępować z niedoborem żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, celiakią, chorobami zapalnymi jelit i zaburzeniami odporności. Nie każda afta wymaga jednak suplementacji ani szerokiej diagnostyki.
Łagodne aftowe zapalenie jamy ustnej zwykle ustępuje w ciągu 7–14 dni. Większe, liczne albo nawracające owrzodzenia powinien ocenić lekarz lub dentysta.
Opryszczkowe zapalenie jamy ustnej
Opryszczkowe zapalenie wywołuje wirus HSV-1. Pierwsze objawy infekcji to gorączka, złe samopoczucie, bolesny obrzęk dziąseł oraz liczne pęcherzyki i nadżerki. Zmiany bywają rozsiane na języku, dziąsłach, podniebieniu, policzkach i wargach. Wirus przedostaje się następnie do zwojów nerwowych i może uaktywnić się ponownie, zwykle jako opryszczka wargowa.
Opryszczkowe zapalenie jamy ustnej jest zakaźne. W okresie aktywnych zmian nie należy dzielić się sztućcami, kubkami ani kosmetykami do ust. Trzeba myć ręce i nie dotykać pęcherzyków, zwłaszcza przed kontaktem z oczami. Leczenie łagodzi ból i zapobiega odwodnieniu. Lekarz może zalecić lek przeciwwirusowy, szczególnie w razie ciężkich objawów lub osłabionej odporności.
Grzybicze zapalenie jamy ustnej
Grzybicze zapalenie jamy ustnej, najczęściej kandydoza, wiąże się z nadmiernym rozrostem drożdżaków Candida. Sprzyjają mu antybiotykoterapia, źle kontrolowana cukrzyca, obniżona odporność, suchość ust, protezy, chemioterapia oraz wziewne glikokortykosteroidy bez późniejszego wypłukania ust.
Grzybicze zapalenie jamy ustnej powoduje między innymi biały nalot, pieczenie, ból, pękanie kącików warg i zmianę odczuwania smaku. Leczenie opiera się na leku przeciwgrzybiczym oraz ograniczeniu czynnika sprzyjającego infekcji. Może to oznaczać dokładniejsze czyszczenie protezy i zdejmowanie jej na noc, kontrolę glikemii albo płukanie ust po przyjęciu wziewnego steroidu. Leków przepisanych z innego powodu nie wolno odstawiać samodzielnie.
Kontaktowe zapalenie jamy ustnej
Kontaktowe zapalenie jamy ustnej rozwija się po zetknięciu śluzówki z substancją drażniącą lub alergenem. Reakcję mogą wywołać między innymi aromaty i olejki eteryczne w paście do zębów lub płynie do płukania, składniki żywności, leki stosowane miejscowo, metale oraz materiały stomatologiczne. Kontaktowe zapalenie na podłożu alergicznym może być wynikiem opóźnionej reakcji nadwrażliwości.
Kontaktowe zapalenie jamy ustnej powoduje pieczenie, ból, zaczerwienienie, złuszczanie nabłonka, owrzodzenia i obrzęk. Jeśli w jamie ustnej swędzenie lub pieczenie zaczęło się po użyciu nowego produktu, należy go odstawić i skonsultować się ze specjalistą. Niekiedy potrzebne są testy alergologiczne.
Urazy, aparaty, protezy i podrażnienia chemiczne
Do zapalenia jamy ustnej może prowadzić przygryzienie policzka, twardy pokarm, oparzenie, zbyt mocne szczotkowanie, ostra krawędź zęba, niedopasowana proteza albo aparat ortodontyczny. Urazowe nadżerki zwykle znikają po usunięciu źródła podrażnienia.
Zapalenie jamy ustnej mogą nasilać alkohol, tytoń i silnie działające preparaty. Nierozcieńczony nadtlenek wodoru, alkoholowy płyn czy olejek eteryczny nałożony bezpośrednio na śluzówkę może pogłębić uszkodzenie.
Choroby, leki i leczenie onkologiczne
Zapalenie jamy ustnej może towarzyszyć chorobom jelit, niedokrwistości, niedoborom pokarmowym, chorobom autoimmunologicznym i zaburzeniom odporności. Znaczenie ma też suchość ust wywołana chorobą lub lekami.
Osobną postacią jest zapalenie jamy ustnej związane z chemioterapią lub radioterapią okolicy głowy i szyi. Leczenie onkologiczne uszkadza szybko dzielące się komórki nabłonka. Bolesne nadżerki utrudniają wtedy jedzenie, picie i mówienie oraz zwiększają ryzyko infekcji. Postępowanie powinien prowadzić zespół onkologiczny.
Jak rozpoznaje się zapalenie jamy ustnej?
Rozpoznanie zapalenia jamy ustnej opiera się na obejrzeniu śluzówki i zebraniu wywiadu. Specjalista pyta o czas trwania zmian, gorączkę, ostatnią antybiotykoterapię, przyjmowane leki, choroby przewlekłe, nowe kosmetyki do ust i urazy. Ocenia też stan zębów, dziąseł, protez, aparatu oraz przestrzeni międzyzębowych. Płytka nazębna i miejscowe drażnienie mogą podtrzymywać stan zapalny jamy ustnej.
Wymaz, posiew, badanie mykologiczne, badania krwi lub biopsja są potrzebne, gdy zapalenie jamy ustnej nawraca, ma nietypowy obraz albo nie odpowiada na leczenie. Nie należy przyjmować antybiotyku ani leku przeciwgrzybiczego „na próbę”. Takie postępowanie może zniekształcić obraz choroby i narazić pacjenta na niepotrzebne działania niepożądane.
Leczenie zapalenia jamy ustnej
Nie istnieje jeden preparat na każde zapalenie jamy ustnej. Leczenie może oznaczać zastosowanie leku przeciwgrzybiczego lub przeciwwirusowego, usunięcie drażniącego elementu, odstawienie alergizującego produktu albo korektę protezy. Antybiotyki stosuje się tylko w rozpoznanym zakażeniu bakteryjnym. Nie są standardowym lekiem na aftowe, wirusowe ani grzybicze zapalenie.
Równocześnie łagodzi się objawy zapalenia jamy ustnej i wspiera gojenie. Zależnie od wieku pacjenta, stanu zdrowia i przyczyny specjalista może zalecić:
- miejscowy żel, spray lub płukankę o działaniu przeciwbólowym bądź osłaniającym;
- preparat przeciwzapalny na afty;
- lek przeciwgrzybiczy w kandydozie;
- lek przeciwwirusowy w wybranych przypadkach opryszczki;
- leczenie przeciwbólowe działające ogólnie;
- preparat zastępujący ślinę, jeśli problemem jest suchość ust.
Silniejsze środki znieczulające, glikokortykosteroidy i lecznicze płukanki trzeba stosować zgodnie z zaleceniem specjalisty. Nie każdy lek dostępny bez recepty nadaje się dla małych dzieci, kobiet w ciąży czy osób przyjmujących inne leki.
Czym płukać usta podczas zapalenia?
Rodzaj płukanki zależy od przyczyny i nasilenia zmian. Łagodne płukanie jamy ustnej letnią wodą z solą pomaga utrzymać czystość śluzówki. Można też użyć roztworu sody oczyszczonej, o ile nie ma przeciwwskazań, a płyn zostanie wypluty. Takie płukania jamy ustnej łagodzą część dolegliwości, lecz nie zwalczają wirusa ani grzybicy.
Preparaty z chlorheksydyną bywają pomocne, ale bez konsultacji nie powinny być stosowane długo. Mogą powodować przebarwienia zębów, zmianę smaku i podrażnienie. Jeśli błona śluzowa jest sucha, piecze lub znajdują się na niej liczne nadżerki, lepiej unikać płynów zawierających alkohol.
Co można zrobić w domu?
Do czasu konsultacji można ograniczyć czynniki, które nasilają zapalenie jamy ustnej i ból:
- pić często niewielkie ilości chłodnych płynów;
- wybierać miękkie, letnie pokarmy;
- unikać gorących, ostrych, bardzo słonych i kwaśnych pokarmów;
- zrezygnować z alkoholu i tytoniu;
- myć zęby miękką szczoteczką, bez szorowania zmian;
- delikatnie oczyszczać protezę i wyjmować ją na noc;
- nie przebijać pęcherzyków i nie zrywać białego nalotu.
Zapalenie jamy ustnej nie zwalnia z delikatnej higieny. Całkowite przerwanie szczotkowania sprzyja odkładaniu płytki i może nasilać stan zapalny jamy ustnej. Nie należy dotykać zmian nieumytymi rękami ani stosować spirytusu, nierozcieńczonej wody utlenionej czy przypadkowych olejków.
Kiedy zgłosić się do dentysty lub lekarza?
Konsultacji wymaga owrzodzenie, które nie goi się przez ponad trzy tygodnie. Dłużej utrzymująca się zmiana nie oznacza automatycznie nowotworu, ale musi zostać oceniona przez specjalistę. Wizyty nie należy odkładać, jeśli zmiana twardnieje, krwawi, rośnie albo towarzyszy jej guzek, trudność w połykaniu lub niewyjaśnione chudnięcie.
Szybkiej oceny wymagają też wysoka gorączka, gwałtowny obrzęk twarzy, ust lub szyi, problemy z oddychaniem, niemożność przyjmowania płynów i oznaki odwodnienia. Wcześniejsza konsultacja jest wskazana u niemowląt, pacjentów onkologicznych i osób z wyraźnie obniżoną odpornością.
Jak zmniejszyć ryzyko nawrotów zapalenia jamy ustnej?
Nie wszystkim postaciom choroby można zapobiec. Właściwa higiena jamy ustnej, leczenie próchnicy i chorób dziąseł oraz kontrolowanie stanu protez ograniczają jednak miejscowe drażnienie. Należy używać miękkiej szczoteczki i oczyszczać przestrzenie międzyzębowe. Po przyjęciu wziewnego steroidu trzeba wypłukać usta, a protezy dokładnie czyścić i zdejmować na noc.
Osoby, u których aftowe zapalenie jamy ustnej często nawraca, mogą prowadzić notatki dotyczące jadłospisu, stosowanych produktów i okoliczności poprzedzających pojawienie się zmian. Nie należy jednak samodzielnie eliminować wielu grup pokarmów ani rozpoczynać suplementacji bez potwierdzenia niedoboru.
Jeżeli zapalenie jamy ustnej pojawiło się po założeniu aparatu albo jego element rani policzek, potrzebna może być korekta. W naszej klinice, w ramach leczenia ortodontycznego w Gdyni, oceniamy stan błony śluzowej, źródło podrażnienia i warunki zgryzowe, a następnie planujemy dalsze postępowanie.
